Ty te moesz mie wasn wizytwk...

 

siersza-historia

siersza-historia 
 

ZARYS HISTORII SIERSZY


Spis treści:
1. Wprowadzenie.
2. Pradzieje.
3. Początki współczesnego osadnictwa.
4. Początki współczesnego przemysłu.
5. Po II-ej wojnie światowej.
6. Energetyka.
7. W cieniu przemysłu.
Bibliografia.


1. Wprowadzenie.

Dla celów niniejszego opracowania, zarys historii Sierszy będzie przedstawiony dla terenu pokrywającego się z obszarem parafii pw. Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny w Sierszy, poszerzonego o zakłady przemysłowe bezpośrednio związane z nią, np. poprzez historię powstania czy używanie tej nazwy w ich nazwie własnej, a także przygranicznych miejscowości i przysiółków posiadających z nią wspólną historię. Teren ten, czyli obszar tzw. „parafii Siersza” to:
1. Siersza, składająca się z rejonów: Centrum (głównie wokół ulicy Grunwaldzkiej od skrzyżowania z ulicą Chrzanowską do stadionu oraz wokół ulic: Zwycięstwa i Sobieskiego), Misiury, Młyny, Huta, Trentowiec.2. Osiedle Gaj, które powstało w całości na terenie Sierszy, ale obecnie stanowi odrębne osiedle.
3. Góry Luszowskie, z Kolonią, Starą Maszyną i Świerczyną (nazywaną również Wygnanką, choć w rzeczywistości Wygnanką nazywano kiedyś rejon od ulicy Zielonej w kierunku Gór Luszowskich).
4. Część Luszowic, przyłączona w 1946 roku do parafii, a w 1954 roku do gromady (czyli gminy) Siersza, tj. Stara Góra oraz rejon między środkową częścią ulicy Chrzanowskiej, poprzez ulicę Polną do górnej części ulicy Ogrodowej.
5. Kilka domów na Starej Maszynie przy ulicy Ciężkowickiej, wydzielone ze wsi Ciężkowice (obecnie miasto Jaworzno)
6. Przysiółek Gaj (tzw. „Gaj-Wieś”) i osiedle Energetyków (z dawnym osiedlem Awaryjnym Elektrowni Siersza), wydzielone z sołectwa Myślachowice, stanowiące obecnie odrębne osiedle pod nazwą „osiedle Energetyków”.
7. Do parafii Siersza należy również Piła Myślachowicka, która jest częścią Myślachowic, a która nie należała do gromady, czy późniejszego osiedla Siersza oraz mały fragmencik Czyżówki w sąsiedztwie Gaja (tzw. „Gaja-Wsi”) z jednym domem (fizycznie oddzielony od reszty Czyżówki obszarem Elektrowni Siersza)
Reasumując: Siersza, która stanowiła kiedyś odrębną gminę w latach 1954 – 1968 (pod nazwą gromady i później osiedla) składała się z dwóch dawnych wsi: Sierszy i Gór Luszowskich oraz części wsi: Luszowice, Myślachowice i Ciężkowice. Była ona nieznacznie mniejsza od parafii, do której należy Piła Myślachowicka i w/w fragmencik Czyżówki. W związku z tym możemy powiedzieć, że parafia Siersza powstała w 1946 roku z fragmentów następujacych parafii:
1. Parafia pw. świętych Piotra i Pawła w Trzebini (Siersza, Gaj i Piła Myślachowicka).
2. Parafia pw. św. Mikołaja w Chrzanowie (Góry Luszowskie).
3. Parafia pw. Chrystusa Króla w Balinie (część Luszowic, które do 1932 roku należały do parafii pw. św. Jana Chrzciciela w Chrzanowie – Kościelcu).
4. Parafia pw. świętych Piotra i Pawła w Ciężkowicach (obecnie: Jaworzno).
5. Parafia pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Płokach (nieformalnie – tylko jeden dom).

2. Pradzieje.
Trudno określić początki osadnictwa na naszym terenie. Najstarsze ślady znaleziono w sąsiednich Luszowicach i pochodzą z epoki kamiennej (okres epipaleolitu). Natomiast z końcowego okresu kultury łużyckiej, tj. okresu halsztackiego (ok. 750 – 400 p.n.e.) pochodzą brązowe ozdoby (dwie brązowe bransolety, brązowy nagolennik i połowa zapinki brązowej), znalezione w Sierszy przed 1907 rokiem[3].
Najnowszego odkrycia dokonano w Górach Luszowskich [6]. Pochodzą one z późnego okresu rzymskiego. Zostały znalezione w 1992 roku na terenach dzierżawionych wówczas przez RSP Balin (na południowy zachód od Starej Maszyny).
Są to najstarsze udokumentowane ślady osadnictwa na naszym terenie.

3. Początki współczesnego osadnictwa.

Nie jest znana dokładna data powstania Sierszy. Niektórzy historycy utożsamiają ją z miejscowością wymienianą w bulli papieża Innocentego II z 7 lipca 1136r. (tzw. „Bulli Gnieźnieńskiej”) pod nazwą „Zuersov”, zamieszkałą przez kopaczy srebra, z dwiema karczmami. Przeciwnicy tej tezy argumentują, że również w tej bulli określa się, iż leżała ona „prope Bitom”, tzn. w pobliżu Bytomia. Z tego też powodu druga teza zakłada, że pod nazwą „Zuersov” kryje się Chorzów (czy któraś z miejscowości, wchodzących w skład tego miasta). Również fakt istnienia dwóch karczm podaje się przeciwko tezie, przypisującej tę nazwę Sierszy [6], podanie w tej publikacji, że ta osada leżała z dala od najważniejszych szlaków jest błędna. Do czasu wytyczenia szlaku handlowego z Rusi w kierunku Śląska przez Olkusz za czasów Kazimierza Wielkiego, szlak handlowy prowadził przez dawne miasto, a obecnie wieś Nową Górę i przechodził przez teren obecnej Sierszy, na północ od rejonu Misiury. Ponadto Siersza leżała w połowie drogi między Krakowem i Bytomiem, stąd istnienie dwóch karczm byłoby jak najbardziej uzasadnione. Jest to jednak tylko hipoteza i dziś trudno jest określić czy „Zuersov” to Siersza, czy może Chorzów, czy też jakaś inna już zapomniana miejscowość.
Jednakże nie podważalnym faktem jest, że w rejonie Sierszy istniało górnictwo co najmniej w I-ej połowie XIII wieku. Jak powyżej podano, teren obecnej parafii Siersza obejmuje również dawną wieś Góry Luszowskie oraz część wsi Luszowice. I właśnie Luszowice i sąsiadujące z Sierszą Ciężkowice są wymieniane w dokumencie księcia Konrada z 1243 roku, w którym nadano klasztorowi Benedyktynek w Staniątkach prawo do każdego metalu, jaki może być znaleziony w tych dwóch miejscowościach, za wyjątkiem złota i srebra [2]. Można więc przyjąć, że w tymże 1243 roku (lub nawet wcześniej) mogła powstać osada górnicza na terenie Luszowic. Ta osada to oczywiście Góry Luszowskie. Nazwę „Góry Luszowskie” można byłoby przetłumaczyć na język współczesny i byłaby to nazwa „kopalnie luszowickie”, czyli kopalnie położone na terenie Luszowic. Gdyż „góra” w języku staropolskim to nic innego, jak kopalnia (stąd: pracownik kopalni to „górnik”, sama nazwa „góra” pochodziła od pierwotnego sposobu wydobywania bogactw ziemi, poprzez wkopywanie się w górę, która była źródłem tych surowców).
W XIV wieku Góry Luszowskie usamodzielniły się i zostały włączone do klucza sławkowskiego, należącego do biskupstwa krakowskiego.
W XVI wieku doszły do rozkwitu kopalnie rud ołowiu, posiadające sztolnie odwadniające. Był to również szczytowy okres w rozwoju górnictwa w Górach Luszowskich, kiedy to właśnie tutaj przekopano jedną z długich sztolni odwadniających, a tutejsi górnicy byli wzywani do pomocy przy budowie sztolni olkuskich [1].
Pod względem kościelnym zostały włączone do parafii pw. świętego Mikołaja w Chrzanowie, w której pozostały do czasu powstania parafii Siersza. Luszowice pozostały w parafii Kościelec.
W Luszowicach i Górach Luszowkich wydobywano głównie rudy ołowiu (galenę) oraz inne kruszce. Potwierdzeniem tradycji górniczej Luszowic jest Stara Góra (tłumacząc nazwę na język współczesny: „stara kopalnia”), która od 1954 roku jest częścią Sierszy.
Sama Siersza, pod tą nazwą, jako samodzielna miejscowość, pojawia się w źródłach dopiero 1530 roku i również od tego wieku (t.j. XVI-go) wymieniana jest, jako jedna ze wsi parafii Trzebinia. Należała do hrabstwa tęczyńskiego. Prawdopodobne jest, że wcześniej stanowiła część Myślachowic (Siersza jest wymieniana w roku 1553, jako huta ołowiu we wsi Myślachowice w dobrach Tęczyńskich [6]). W XVI wieku w skład Sierszy wchodziła również Wodna.

4. Początki współczesnego przemysłu.

W Górach Luszowkich nad potokiem Kozi Bród (w pobliżu dzisiejszej ulicy Stara Maszyna) znajdowały się wychodnie węgla kamiennego , który od dawna wykorzystywała miejscowa ludność dla własnych potrzeb. W 1804 roku Jakub Nowak ze wspólnikami (Jan Selwa, Ignacy Bauman, hr. Nimitsch i Chrystian Espenhan) założyli pierwszą na ziemi chrzanowskiej kopalnię węgla kamiennego, którą w 1806 roku sprzedali księciu sasko – cieszyńskiemu Albrechtowi (synowi króla Augusta III Sasa i stryjem króla saskiego Fryderyka Augusta, który był teoretycznie władcą Księstwa Warszawskiego). Książe ten uruchomił również warzelnię ałunu (czyli hutę) i cegielnię. W kopalni zainstalował maszynę parową dla odwadniania kopalni (była to pierwsza maszyna parowa na terenie Małopolski). Niedaleko tej kopalni powstała osada, która od tejże maszyny parowej przyjęła w późniejszym okresie nazwę Stara Maszyna. W 1815 roku książę Albrecht sprzedał kopalnię księżnej Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej, która połączyła ją w jedno przedsiębiorstwo z posiadanymi przez nią wcześniej kopalniami węgla kamiennego na terenie Sierszy.
Pierwsza kopalnia w samej Sierszy powstała w 1808 roku. Założyła ją księżna Izabela z Czartoryskich Lubomirska i nazwano ją jej imieniem czyli „Izabella”. W 1811 rozpoczęła pracę pierwsza w okolicy huta cynku, która około 1823 roku utrzymała imię żony Artura Potockiego „Zofia”. Jak już wspomniano powyżej w 1815 roku włączono w skład przedsiębiorstwa kopalnię węgla „Albrecht” (wraz z tamtejszą hutą ałunu). W 1817 roku założono hutę szkła. W tym też czasie powstała wspólna dyrekcja wszystkich kopalń i hut hrabstwa tenczyńskiego, przemianowana w 1823 roku na inspektorat kopalń i hut.
W 1822 roku w sąsiednim Krzu (dawniej przysiółek Myślachowic, obecnie jedno z osiedli miasta Trzebinia) powstała kopalnia węgla „Zofia” (czynna do około 1838 roku) oraz huta cynku „Artur”. Do połowy XIX wieku powstały jeszcze dalsze kopalnie, jak „Trentowiec” (założona około 1840 roku i czynna kilka lat) i „Elżbieta” (założona w 1843 roku).
W międzyczasie w roku 1817 hrabstwo tenczyńskie przeszło w ręce wnuków Izabeli Czartoryskiej – Alfreda i Artura Potockich. 5 lat później jedynym właścicielem tych dóbr został jeden z braci: Artur, założyciel linii krzeszowickiej rodziny Potockich.
Do roku 1846, czyli do wybuchu powstania krakowskiego (19 lutego) zakłady sierszańskie ze zmiennym szczęściem, w zależności od koniunktury na rynkach europejskich, przechodziły kilka kryzysów, spowodowanych spadkiem zapotrzebowania na cynk, bądź ałun (ałun był wykorzystywany głównie w przemyśle tkackim, jako zaprawa włókien przy farbowaniu). W okresach szczytowych ośrodek sierszański skutecznie rywalizował z Jaworznem. Problemem dla kopalń sierszańskich była napływająca woda. Przez cały ten okres czyniono starania, żeby je skutecznie odwodnić. W roku 1854 musiano do hut sierszańskich sprowadzać wegiel z Niedzielisk i Dąbrowy.
W 1854 roku syn Artura – Adam Potocki założył wspólnie z braćmi Henrykiem i Wilhelmem Rau oraz Leonardem Erbreichem spółki pod nazwą Zakłady Górnicze i Hutnicze w Sierszy. Spółka ta przetrwała do 1874 roku (współpracę z niemieckim przedsiębiorcami zerwała rodzina Potockich, po śmierci Adama Potockiego w 1872 roku). Dzięki temu zakłady sierszańskie znów wróciły w ręce polskie (Adam hr. Potocki miał tylko 45 % udziałów).
W 1861 roku miejsce kopalni „Izabella” zajęła pobliska i nowocześnie urządzona kopalnia „Izabella Nowa”, którą w 1868 roku połączono z kopalnią „Elżbieta”. W tym też czasie została zamknięta huta Zofia i wybudowano szyb „Artur” w Krzu (teren późniejszej KWK „Siersza”). W ten sposób hutnictwo i centrum wydobycia węgla opuściło teren Sierszy. Wydobywano wprawdzie węgiel w latach 1873 – 1882 w polu górniczym „Wanda” (między Misiurami a Hutą) oraz jeszcze w innych pokładach w późniejszych okresach (np. kopalnia „Adam”), ale centrum wydobycia węgla kamiennego nie wróciło już nigdy do Sierszy, w której pozostała administracja (dyrekcja) zakładów należących do rodziny Potockich wraz z kolonią mieszkalną dla dozoru. Natomiast w Górach Luszowskich w tym czasie wydobywano jeszcze galman (do końca XIX wieku). Kopalnie te były w posiadaniu „Austriackiego Towarzystwa Kopalń i Hut” w Wiedniu [6]. W okolicach Gór Luszowskich były też dobrze zbadane złoża węgla kamiennego, należące do „Austryjackiego Towarzystwa Górniczo – Hutniczego” w Cieszynie, które jednak nie były eksploatowane, ze względu na posiadane przez to przedsiębiorstwo wielkich kopalń w Karwinie [7].
W sierpniu 1907 roku została założona spółka: Galicyjskie Akcyjne Zakłady Górnicze w Sierszy. Głównym udziałowcem został Andrzej hr. Potocki (5/6 akcji posiadał on, a 1/6 akcji należała do banku „Dolno – Austriackiego Towarzystwa Eskontowego”), który wniósł do przedsiębiorstwa kopalnię węgla „Artur” w Sierszy i „Krystyna” w Tenczynku, kopalnię rud cynkowo – ołowiowych „Andrzej” w Trzebionce, oraz hutę „Artur” w Krzu.
W tym czasie wybudowano kolonie mieszkalne Trentowiec i Krystynów oraz willę dla dyrektora przedsiębiorstwa w Sierszy (obecna willa „NOT”) oraz między innymi urządzono elektrownię kopalnianą [1].
Dla rozwoju kopalni „Artur” duże znaczenie miała wybudowana jeszcze w roku 1889 linia kolejowa do szybu „Artur” (stacja zlokalizowana była na terenie wsi Wodna, ale nadano jej nazwę „Siersza – Wodna”, obecnie nazywa się „Trzebinia – Siersza”), co znacznie wpłynęło na rozwój tej kopalni [2]. Ogromne też znaczenie dla niej miało powstanie zakładów przemysłowych w jej sąsiedztwie. W 1910 roku powstała cementownia „Górka” (współzałożycielem był hr. Potocki, a oficjalna nazwa to: „Górka” Towarzystwo Akcyjne Fabryki Cementu w Sierszy, z dyrekcją w Krakowie) oraz w tymże roku rozpoczęto budowę elektrowni okręgowej (uruchomienie, której nastąpiło w 1913 roku), z którymi to zakładami podpisano umowy na zbyt węgla. Oba te zakłady zlokalizowane były w pobliżu stacji kolejowej „Siersza – Wodna” (obecnie: „Trzebinia-Siersza”) i były położone poza właściwą Sierszą, ale oba używały tej nazwy w określeniu miejsca położenia. Praktycznie do wybuchu II wojny światowej rejon cementowni „Górka”, starej elektrowni aż po kościół w Krystynowie był określany jako „Siersza”, co znajduje potwierdzenie w licznych dokumentach, wspomnianych nazwach zakładów, stacji kolejowej, poczty mieszczącej się przy tej stacji, a nawet we wspomnieniach lub na widokówkach (wydawane były na przykład widokówki z „Sierszy – Krystynowa”).

Po I-ej wojnie światowej około roku 1922 przemianowano GAZG na: „Sierszańskie Zakłady Górnicze S.A.”, pod którą to nazwą firma przetrwała do II wojny światowej.

5. Po II-ej wojnie światowej.

Narzucenie Polsce ustroju komunistycznego po II-ej wojnie światowej spowodowało przekształcenia własnościowe. Sierszańskie Zakłady Górnicze zostały znacjonalizowane. W 1947 roku połączono chodnikiem głównym kopalnię „Artur” z kopalnią „Zbyszek” w Trzebini. Od 1 marca 1949 roku obie te kopalnie połączono w jedną kopalnię pod nazwą: Kopalnia Węgla Kamiennego „Siersza” [1], która przetrwała do 1999 roku (ostatecznie kopalnię Siersza zlikwidowano na początku 2006 roku). W tym miejscu można wymienić, że na terenie samej Sierszy w latach pięćdziesiątych próbowano wznowić wydobycie węgla. Wybudowano wtedy kopalnię upadową „Zygmunt” (obszar obecnych ogródków działkowych między Hutą a osiedlem „Gaj”), kopalnię upadową „Misiury III”, czy budowę kopalni „Stara Maszyna” (w ramach KWK ”Siersza”). Na początku lat sześćdziesiątych próbowano zbudować szyby wydobywcze „Lech” I, II i III. Niestety warunki geologiczne nie pozwoliły na skończenie tej inwestycji. Obecnie z szybów „Lechy” dostarcza się wodę pitną dla powiatu chrzanowskiego.

6. Energetyka.

Początki energetyki w Sierszy sięgają lat 1907 – 1910, kiedy to powstała elektrownia kopalniana w ramach Galicyjskich Akcyjnych Zakładów Górniczych w Sierszy, która to elektrownia straciła znaczenie, po wybudowaniu elektrowni w pobliżu kopalni „Artur”, przy stacji kolejowej „Siersza – Wodna” (obecnie: „Trzebinia – Siersza”).
Budowę zapoczątkowano w 1910 roku, kiedy podpisano umowę na dostawy węgla do nowej elektrowni przez 30 lat z kopalnią Artur. Jednocześnie zawarto na taki sam okres umowę na dostawę energii elektrycznej w odwrotnym kierunku [1]. Elektrownię wybudowała spółka z kapitałem francuskim i polskim. Projektantem elektrowni był inż. Kazimierz Gayczak, który został również pierwszym jej dyrektorem [6]. Produkcję energii rozpoczęto w 1913 roku z mocą zainstalowaną 3,75 MW.
Elektrownia znana była pod trzema nazwami: 1) „Towarzystwo Akcyjne Zachodnio – Galicyjskich Elektrowni Okręgowych w Sierszy – Wodnej [6]; 2)„Elektrownia Okręgowa w Zagłębiu Krakowskiem” w Sierszy – Wodnej, po wykupieniu w 1918 roku elektrowni przez spółkę: „Siła i Światło” [12]; 3) od 1945 roku, jako „Elektrownia Siersza Wodna”.
W roku 1924 moc zainstalowana w tej elektrowni wynosiła już 13,75 MW, co stanowiło około 22 % energii elektrycznej wyprodukowanej w ówczesnym województwie krakowskim. Maksymalną moc elektrownia uzyskała około roku 1930 i było to 22,5 MW [3]. Dzięki tej elektrowni w znacznej części został zelektryfikowany powiat chrzanowski oraz zachodnia część ówczesnego województwa krakowskiego (zakłady przemysłowe, jak i poszczególne miejscowości, ogółem 29 gmin w powiecie chrzanowskim 10 w powiecie oświęcimskim). Elektrownia ta była elektrownią okręgową i należała do największych elektrowni w ówczesnej Polsce.
W 1945 roku elektrownia została upaństwowiona. Od roku 1957 rozpoczął się proces likwidacji, który zakończył się w 1960 roku. Na terenie tzw. „starej elektrowni” zlokalizowano warsztaty remontowe. W późniejszych latach został utworzony na jej terenie Rejon Energetyczny „Siersza”, który wchodził w skład zakładów energetycznych (do 1975 roku Kraków-Teren, później Będzin).
Pod koniec istnienia elektrowni „Siersza – Wodna” w roku 1958 rozpoczęto budowę nowej elektrowni na terenie wsi Czyżówka i częściowo Myślachowic. Głównym powodem lokalizacji tej elektrowni w tym miejscu były duże ilości węgla energetycznego, wydobywanego w KWK „Siersza” oraz wyeksploatowanie „starej” elektrowni.
Nowa elektrownia rozpoczęła produkcję w 1962 roku i początkowa moc zainstalowana wynosiła 260 MW (2 bloki po 130 MW). Została wybudowana przez francuska firmę ALTHOM, a nazwano ją: „Elektrownia Siersza II”. W latach 1969 - 1970 - wybudowano II etap Elektrowni Siersza II – były to kolejne cztery bloki energetyczne po 120 MW każdy. Moc elektrowni zwiększyła się do 740 MW i była wówczas największą w Polsce elektrownią cieplną. W latach 1997 – 1998 – wybudowano instalację odsiarczania spalin dla bloków 3 i 6. W roku 1999 rozpoczęto rewitalizację bloków 1 i 2, co zbiegło się z likwidacją kopalni Siersza. Nowe bloki rozpoczęły pracę kolejno w 2001 i 2002 roku. Moc zainstalowana każdego z tych bloków wynosi 153 MW (osiągalna 161 MW).
Z dniem 29 grudnia 2000 roku elektrownia weszła w skład Południowego Koncernu Energetycznego SA w Katowicach stając się jednym z jego oddziałów.
Obecnie moc zainstalowana elektrowni wynosi 786 MW (blok 1 i 2 po 153 MW oraz bloki 3 do 6 po 120 MW), a osiągalna 813 MW (bloki 1 i 2 po 161 MW, blok 3 - 123 MW, bloki 4 i 5 po 120 MW i blok 6 - 128 MW).
PKE S.A. – Elektrownia Siersza jest w pełni nowoczesnym zakładem, posiadającym wdrożony zintegrowany system zarządzania (jakością, środowiskiem i bezpieczeństwem pracy).

7. W cieniu przemysłu.

Dwie dawne miejscowości, tworzące obecnie Sierszę, czyli Góry Luszowskie i właściwa Siersza, poza górnictwem i bezpośrednim sąsiedztwem nie miały dawniej wiele wspólnego. Nawet w średniowieczu wchodziły do innych kasztelani. Siersza, prawdopodobnie, jako część Myślachowic wchodziła do kasztelani krakowskiej, a teren, na którym powstały Góry Luszowskie, czyli Luszowice, należały do kasztelani chrzanowskiej, która nawet przez pewien okres należała do księstwa opolskiego [W 1178 roku książe krakowski Kazimierz Sprawiedliwy wydzielił część zachodnią dzielnicy krakowskiej i włączył do księstwa opolskiego, z czego najwcześniej wróciła do ziemi krakowskiej kasztelania chrzanowska (prawdopodobnie na początku XIII wieku). Pozostałe ziemie stały się później częścią Śląska – patrz: Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia. Wydawnictwo Literackie Kraków 1969, str. 143]. Oznacza to, że te wspomniane miejscowości dzieliła granica, która była granicą między dzielnicą senioralną, czyli krakowską i dzielnicą śląską.
Zbliżenie Sierszy i Gór Luszowskich nastąpiło dopiero w XIX wieku, kiedy to w 1815 roku księżna Izabela Lubomirska kupiła kopalnię Albrecht na terenie obecnej Starej Maszyny. Najpierw poprzez jedno przedsiębiorstwo, jakie powstało w obu miejscowościach, później poprzez powstanie licznych placówek na terenie Sierszy, które zaczęły „przyciągać” te tereny.
I tak w lutym 1837 roku rozpoczęto nauczanie w szkółce w Sierszy, ufundowanej przez hr. Potocką dla dzieci górników i hutników. Była to jedna z pierwszych szkół na terenie powiatu chrzanowskiego.
Duży wpływ na rozwój samej Sierszy miało utworzenie na jej terenie nowoczesnych, jak na te czasy, firm. Najpierw w 1854 roku powstała spółka „Zakłady Górnicze i Hutnicze w Sierszy”. W roku 1907 powstała spółka „Galicyjskie Akcyjne Zakłady Górnicze w Sierszy”, przekształcona w 1922 roku w „Sierszańskie Zakłady Górnicze S.A.”.
Lokalizacja tych zakładów tutaj spowodowała napływ wykształconych ludzi do Sierszy, co miało istotny wpływ na rozwój kulturalny i społeczny.
Powstały tu liczne organizacje i towarzystwa. Można wymienić następujące:
· w 1908 roku zorganizowano w Sierszy oddziału „Towarzystwa Szkoły Ludowej” i rozpoczęcie działalności kulturalno – oświatowej (między innymi: powstanie czytelni, sali widowiskowej, utworzenie zespołu teatralnego);
· w 1908 roku powstała ochotnicza straż pożarna w Sierszy;
· 1905 utworzenie w Sierszy koła Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (rok wcześniej powstało koło „Sokoła” w Sierszy – Wodnej).
Prowadzono również działalność o charakterze patriotyczno – niepodległościowym. W 1910 roku zorganizowano w Sierszy obchody 500 – lecia bitwy pod Grunwaldem i wtedy nadano drodze łączącej kopalnię z Sierszą nazwę „ulica Grunwaldzka” (tablica pamiątkowa znajduje się na budynku obecnej poczty, obok Liceum).
Przed pierwszą wojną światową w Sierszy był również zorganizowany jeden z punktów zbornych do legionów Piłsudskiego. 16 sierpnia 1914 r. odbyła się w Sierszy koncentracja drużyn sokolich z powiatu chrzanowskiego pod dowództwem inż. Witolda Cieplickiego [8].
Najprężniej Siersza rozwijała się w okresie dwudziestolecia międzywojennego. W roku 1920 powstaje chór mieszany i zespół muzyczny (występy wspólnie z zespołem teatralnym, także w innych miejscowościach). W sezonie 1926/27 rozpoczęło działalność kino w starej sokolni. W 1929 roku oddano na cele kulturalno – oświatowe przebudowany budynek po byłej kopalni „Izabella”, w którym do początku lat 70-tych XX wieku mieścił się dom kultury, czytelnia i kino „Sokół” (zburzone po połączeniu Sierszy z Trzebinią).
W 1929 roku powstało „Towarzystwo Miłośników Sceny”, które stworzyło zespół teatralny na bardzo wysokim poziomie. Gośćmi teatru byli między innymi Juliusz Osterwa i Stefan Jaracz, a zespół utrzymywał bliskie kontakty z teatrem im. J. Słowackiego w Krakowie. Zespół teatralny dysponował salą widowiskową na 300 miejsc i był uznany za najlepszy teatr amatorski w województwie krakowskim [1]. W 1935 roku uruchomiono w sali teatralnej kino dźwiękowe.
W Sierszy działały również liczne stowarzyszenia: Związek Strzelecki, Związek Rezerwistów, Liga Morska i Kolonialna, Związek Legionistów [11]. Kontynuowało działalność: Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” oraz Towarzystwo Szkoły Ludowej (biblioteka i czytelnia TSL istniała do 1939 roku i mieściła się w budynku zniszczonym przez Niemców, znajdującym się na rogu ulic: Grunwaldzkiej i Leśnej). Istniał też największy w powiecie stadion sportowy i strzelnica. W 1937 roku uruchomiono komunikację autobusową na trasie: Siersza – Trzebinia – Chrzanów [11].
Z Sierszańskimi Zakładami Górniczymi związane są dwie postacie, na które warto zwrócić uwagę. Pierwszą z nich jest inż. Paweł Romocki, były minister komunikacji, który w latach 1932 do 1938 pełnił funkcję dyrektora tychże zakładów. Zamieszkiwał w willi dla dyrektorów (obecnie: „Willa NOT”) i w której wychowywali się dwaj jego synowie: Andrzej i Jan – bohaterowie powstania warszawskiego (młodszy Jan był świetnie zapowiadającym się poetą - napisał między innymi przepiękny wiersz pt. „Modlitwa”).
Drugą postacią, związaną z tą firmą był następca inż. Romockiego: Zdzisław Krudzielski, znany przemysłowiec – ceniony obecnie w sąsiednim Jaworznie. Był dyrektorem od marca 1938 do wybuchu wojny oraz krótko w 1945 roku [9].
Przed II wojną światową, z inicjatywy kierownika szkoły powszechnej Franciszka Kuli rozpoczęto budowę budynku dla tej szkoły (wysiłkiem społecznym). W niedokończonym budynku mieści się obecnie Liceum Ogólnokształcące (budynek miał mieć jeszcze jedno skrzydło – odbicie lustrzane, z tyłu budynku miały mieścić się warsztaty szkolne, połączone z głównym budynkiem; z lotu ptaka szkoła miała przypominać samolot). Po wojnie budowy nie dokończono, a inicjator budowy – Franciszek Kula zginął w niemieckim obozie koncentracyjnym.
W okresie II wojny światowej, podczas okupacji niemieckiej, życie kulturalne zamarło. W budynku szkoły powszechnej Niemcy zorganizowali gminę zbiorową. Nauka w bardzo ograniczonym zakresie odbywała się w starym budynku oraz prowadzone było tajne nauczanie, za co niektórzy nauczyciele przypłacili życiem, jak na przykład wspomniany powyżej kierownik szkoły powszechnej.
22 stycznia 1945 roku do Sierszy wkroczyły wojska radzieckie. Jako pierwsze zaczęło odradzać się szkolnictwo.
Już w lutym 1945 roku z inicjatywy Bolesława Znańskiego zostało utworzone Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące w Sierszy. Szkoła powstała jako prywatna, utworzona przez związki zawodowe tutejszych zakładów. Początkowo zlokalizowana była w niewielkim budynku, udostępnionym przez kopalnię „Artur” (naprzeciwko obecnej przychodni zdrowia). Zajęcia rozpoczęły się 26 lutego 1945 r. [5]. Po pewnym czasie szkoła ta została przeniesiona do budynku, w którym mieści się do dziś.
Ważnym czynnikiem dla zespolenia Sierszy i Gór Luszowskich miało powstanie rzymsko – katolickiej parafii Siersza pw. NSNMP w 1946 roku.
Na mocy ustawy z 25 września 1954 roku (o reformie podziału administracyjnego…) została utworzona gromada Siersza (gromada była wtedy gminą o charakterze wiejskim), w skład której weszły: Siersza, Góry Luszowskie oraz przysiółki Gaj, Stara Góra i część Ciężkowic w rejonie Starej Maszyny. W roku 1958 Sierszę podniesiono do rangi „osiedla” (osiedle było wówczas jednostką podziału administracyjnego pośrednią pomiędzy gromadą a miastem).
Siersza jako samodzielna gmina istniała do końca 1968 r. Od 1.01.1969 r. do 31.01.1977 r. współtworzyła miasto Trzebinia - Siersza. 1 lutego 1977 roku zmieniono nazwę miasta na: Trzebinia (łamiąc przy tym ówczesne prawo, gdyż o zmianie nazwy miasta decydowali radni z sołectw, których nazwa nie dotyczyła, tj. Młoszowej, Dulowej, Karniowic, Psar, Piły Kościeleckiej i Bolęcina). Niezgodna z prawem zmiana nazwy Trzebini-Sierszy na Trzebinia związana była z włączeniem do nowej jednostki administracyjnej gminy Myślachowice (z Czyżówką, Płokami i Lgotą).
Jeszcze w roku 1953 rozpoczęto budowę osiedla mieszkaniowego w Sierszy. Ze względu na położenie nowego osiedla w pobliżu przysiółka Gaj, nadano mu taką samą nazwę, czyli „osiedle Gaj”. Ostatnie bloki na tym osiedlu wybudowano już w latach siedemdziesiątych XX wieku.
Wraz z rozpoczęciem budowy w sąsiedniej Czyżówce elektrowni, której nadano nazwę „Siersza II”, wybudowano na terenach przyłączonych z Myślachowic osiedle Awaryjne Elektrowni Siersza. Początkowo zabudowa miała sięgać aż do osiedla Gaj, jednakże ze względu na przerwanie budowy kolejnych bloków przez Francuzów, budowy nie dokończono. W późniejszym okresie wybudowano jeszcze dwa bloki (w jednym z nich mieściło się przez pewien czas więzienie). W latach osiemdziesiątych XX wieku dobudowano jeszcze kilka, a na początku lat dziewięćdziesiątych, z inicjatywy mieszkańców przemianowano dawne osiedle Awaryjne oraz nowe bloki w osiedle Energetyków.
Obecnie na tym terenie istnieją trzy Rady Osiedla: Siersza, Gaj i najmłodsza Rada Osiedla Energetyków (w skład którego wchodzi osiedle Energetyków oraz tzw. Gaj-Wieś, tj. dawny przysiółek o nazwie Gaj). W sumie ten obszar zamieszkuje około 6,2 tys. osób.


Bibliografia:
[1] Edward Pietraszek, Ośrodek górniczy Siersza 1804-1861-1961, Wydawnictwo Artystyczno – Graficzne, Kraków 1961
[2] Adam Staniek, Kazimierz Dziwik, Bogumiła Schnaydrowa, Włodzimierz Buczek, Ziemia Chrzanowska i Jaworzno, Wydawnictwo Artystyczno – Graficzne, Kraków 1967
[3] Ziemia Chrzanowska i Jaworzno, Monografia, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1969
[4] Julian Zinkow, Informator turystyczny powiatu chrzanowskiego, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej, Kraków 1974
[5] Andrzej Dadak, Potok coraz głośniejszy ... Monografia Gimnazjum i Liceum w Sierszy – Trzebini 1945 – 1995, Wydawnictwo Eugeniusz Kurek, Trzebinia 1995
[6]Trzebinia, Zarys dziejów miasta i regionu, Pod redakcją Feliksa Kiryka, Wydawnictwo i Drukarnia SECESJA, Kraków 1994
[7] DZIEJE ZIEMI KRAKOWSKIEJ W WYPISACH, opracowali Janina Bieniarzówna i Jan Małecki, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1965
[8] CHRZANÓW. STUDIA Z DZIEJÓW MIASTA I REGIONU DO ROKU 1939, Muzeum w Chrzanowie, Chrzanów 1998,
[9] ZDZISŁAW KRUDZIELSKI, Wspomnienia, Fundacja Bankowa im. Leopolda Kronenberga, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 1996,
[10] Józef Adamczyk, Barbara Graboń, Zbigniew Mazur, PRZYDROŻNE KAPLICZKI, KRZYŻE I FIGURY (...), Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich, Chrzanów 2005,
[11] PRZEŁOM. Tygodnik Ziemi Chrzanowskiej, nr 4 (616) z 28 stycznia 2004 r., str. 29
[12] http://www.gigawat.net.pl/article/articleview/388/1/43/ z 16.12.2005r.

Opracował:
Stanisław Ciołczyk
Siersza, maj 2006

 
siersza-historia  
32-541 Siersza; tel. komórkowy 0607 115 436,   
e-mail: , www: